Украинанын Кыргызстандагы элчиси: "Кыргыздар менен украиналыктардын эркиндикке болгон сезими канында бар"

Украинанын КРдагы элчиси: "Кыргыздар менен украиналыктардын эркиндикке болгон сезими канында бар" — Today.kg

Журналист Азамат Касыбеков Украинанын Кыргыз Республикасындагы элчиси Валерий Жовтенко менен эксклюзивдүү маек курду.

-  Акыркы 30 жылдагы биздин өлкөлөрдүн ортосундагы дипломатиялык мамилелерди кандай баалайсыз?

Украина менен Кыргызстандын ортосундагы Дипломатиялык мамилелер, бардык өлкөлөр сыяктуу эле, мамилелердин өнүгүү тарыхын чагылдырат жана бул өлкөлөрдүн бири-бирине болгон мамилесинин маанилүү индикатору болуп саналат. Украина жана Кыргызстан жөнүндө сөз болгондо, биз дүйнөнүн ар кайсы аймактарында жайгашкан мамлекеттер жөнүндө сөз кылабыз. Кыргызстан Азия континентинин борборунда, ал эми Украина Европада жайгашкан. Бул эки маданият, эки тарых, эки ой жүгүртүү тутуму жана дүйнө таану. Дипломатияга кайтып келсек, ушул 30 жылдык дипломатиялык мамилелерде бизде маданият, өнүгүүнүн жана сооданын экономикалык моделдери менен алмашуу процесси, азыркы динамикалуу дүйнөдө кантип жашоо керектиги жөнүндө биргелешкен ой толгоолор болгонун белгилей кетүү маанилүү.

Украина, заманбап ийгиликтүү Европа өлкөсү катары, өз эркиндигин жана аймагын агрессивдүү кошунасынан коргоого аргасыз, ал биздин жерге курал менен басып кирип, карапайым калкты өлтүрүп, шаарларыбызды талкалап жатат.

Бирок, ага карабастан, Украина ЕБ мүчөсү болууга даярданып жатат – 2022-жылдын июнунда, биз ЕБ мүчө болууга талапкер статусун алдык. Украина ошондой эле келечекте өз коопсуздугун камсыз кылуу үчүн НАТОнун мүчөсү болууга даярданып жатат. Бул эмнеден кабар берет? Бул Украина дүйнөгө Европа мамлекети экенин жана келечегин цивилизациялуу дүйнө менен байланыштырарын ачык жана бекем билдиргенин айгинелейт.

Андыктан Украинанын Борбордук Азиядагы жана тактап айтканда Кыргызстан менен болгон мамилесиндеги конкреттүү стратегиясы – бул өз ара сыйлоо, достук жана өз ара пайдалуу мамилелерди өнүктүрүү принциптеринде ишке ашырылып жаткан европалык стратегия.

2019-жылы биз бир катар эки тараптуу иш-чараларды пландаштырдык: өкмөттөр аралык комиссиянын жыйынын өткөрүү, ТИМ башчыларынын иш сапарлары менен алмашуу, дипломатиялык консультацияларды, ошондой эле дипломатиялык мамилелердин 30 жылдыгынын алкагында бизнес-форум өткөрүү.

Бирок адегенде COVID-19 эпидемиясы тоскоол болуп, ал эми 24-февралда Россия Украинага каршы толук кандуу агрессивдүү согушун баштаган. Бул согуш биздин бардык пландарын бузуп, биз согуш жана орус баскынчылардан биздин аймакты бошотуу аяктаганга чейин аларды кийинкиге калтырууга аргасыз болдук.

Өлкөлөр ортосундагы Дипломатиялык мамилелер темасын улантуу менен, биз жетекчилиги Украинага карата достук мамилесин дайыма билдирип турган Кыргызстандан БУУнун мүчөсү катары нейтралдуу позициясын билдирүүдөн Украинанын аймактык бүтүндүгүн жана эгемендүүлүгүн колдоого өтөөрүн күткөнүбүздү белгилей кетүү керек.

Украинага эл аралык колдоо болуп көрбөгөндөй болуп жатат жана Кыргызстан БУУнун Уставына ылайык өлкөбүздүн аймактык бүтүндүгүн колдогон цивилизациялуу өлкөлөргө кошулат деп ишенем.

- Сиздин оюңуз боюнча Европа континентине тынчтык качан орнолот?

- Президент Зеленскийдин 10 кадамдан турган планына ылайык, агрессор жана орус баскынчылардан Украинанын жери бошотулгандан кийин согуш аяктап жана Европа континентинде тынчтык орнотулат. Баса, Президент Зеленскийдин тынчтык планы 2022-жылдын ноябрында G20 Саммитинде берилген, ал бардык маданияттуу дүйнөлүк коомчулукту колдойт.

XXI кылымда БУУнун Коопсуздук кеңешинин туруктуу мүчөсү болгон жана тынчтыктын кепилдиги болчу мамлекет БУУнун Уставын одоно бузуп, согуш баштаганы тарыхта болуп көрбөгөндөй окуя.

Тынчтык орнотуунун жөнөкөй жана тез болуучу жолу - Украинанын бардык аймагынан бардык орус аскерлерин чыгарып кетүү. Баса белгилеп кетейин – Россия тарабынан убактылуу оккупацияланган Крымды жана Луганск жана Донецк облустарынын аймагын кошуп, бардык суверендүү, 1991-жылы эл аралык таанылган аймактардан чыгып кетүүсү зарыл.

Эл аралык укукту одоно бузуу менен Россиянын жетекчилиги эл аралык коопсуздук тутумун бузуп, чыныгы террордук акыл сыйбагандыкты жасап, миңдеген тынч украиналыктарды өлтүрүп, Мариуполь же Бахмут сыяктуу Украина шаарларын жок кылууда.

Орус аскерлеринин акыркы үрөй учурган кылмышы - Кахов ГЭСинин дамбасын талкалоо. Бул Европадагы ондогон жылдардагы эң чоң экологиялык кырсык. Россиялык террористтер дагы бир жолу бардык жандыктарга коркунуч туудурарын көрсөтүштү – жүз миң гектарга жакын жерди, ондогон калктуу конуштарды суу каптады, миңдеген адамдар жабыркады, жаратылышка эбегейсиз зыян келтирилди.

Мен жогоруда айткандай, бүткүл цивилизациялуу дүйнө Россиянын Украинага каршы аскердик агрессиясын айыптады.

19-21-майда Жапонияда өткөн Чоң жетилик өлкөлөрүнүн (G7) акыркы саммитинде анын лидерлери жана коноктору Орусиядан агрессияны токтотууну гана талап кылбастан, орус жетекчилигин Украинадагы согуш кылмыштары үчүн жоопко тартууга да чакырышты. Саммиттин катышуучулары президент Зеленскийди колдоп чыгышканы адилеттүү дүйнө Украинанын аймактык бүтүндүгүн калыбына келтирүүнү гана эмес, согуш кылмышкерлерин жазалоо үчүн эл аралык трибунал түзүүнү жана Орусия мындан ары башка мамлекеттерге кол салбашы үчүн шарттарды түзүүнү билдирет.

Буга байланыштуу Гаагадагы эл аралык криминалдык сот Путинди камакка алууга эл аралык ордер бергенин белгилеп кетким келет.

Россиянын агрессиясы Финляндиянын НАТОго кабыл алынышына алып келди жана Швеция альянска кирүүнү аяктап жатат. Жоопкерчиликсиз агрессивдүү саясаттын натыйжасында Россия бир беткей курч жооп алды.

Стратегиялык жактан Россия Украинадагы согушта жеңилип калды. Белгилүү окумуштуу жана көрөгөч Френсис Фукуяма айткандай, Путин Украинага кол салууда стратегиялык ката кетирген. Бул стратегиялык утулууда Украинанын орус баскынчыларынан толук бошотулушу качан болору убакыт маселеси гана. Бизге бөтөн аймактардын кереги жок. Президент Зеленский айткандай, Украина эркиндик, ар-намыс жана прогресс жолунда баратат, ал эми Россия жеңилүү, кемсинүү жана уят болуу жолунда баратат.

- Бүгүнкү күндө Украина бардык фронттордо ири чабуулдун босогосунда турат. Украинанын бардык аймактарынын бошотулушун качан күтүүгө болот?

- Маселе күтүүлөрдө эмес, иш-аракеттерде.

Украина татаал, бирок бүткүл дүйнө үчүн түшүнүктүү маселени чечүүдө - орус баскынчылары басып алган аймактарды бошотуу

Украинанын жеңиши бул: Крым менен бирге биздин аймакты толугу менен деоккупациялоо; Россия кылган зыяндардын ордун толтуруусу керек – бардыгы үчүн компенсация: курман болгондор жана жаракат алгандар, качкындар, талкаланган шаарлар жана экономика үчүн; бардык туткундарды жана мыйзамсыз депортациялангандарды жана качкындарды кайтаруу; орус согуш кылмышкерлери үчүн эл аралык трибунал; заманбап эл аралык коопсуздук тутумун түзүү.

- Кыргызстан Киевде кыргыз жазуучусу Чыңгыз Айтматовдун эстелигин орнотуу демилгеси менен чыкты. Сиздин оюңузча, бул долбоор согуш учурунда ишке ашырылышы мүмкүнбү? 

Улуттун тарыхын жана маданиятын чагылдырган, анын символуна айланган улуу адамдардын эстеликтери – ар бир өлкө, ар бир эл үчүн сөзсүз маанилүү. Украина жана Кыргызстан үчүн мындай ишмерлер Тарас Шевченко менен Чыңгыз Айтматов.

Бул улуу адамдардын эстеликтери биздин өлкөдө кадимки тынч жашоо калыбына келтирилгенден кийин орнотулат деп ишенем.

- Украинага каршы агрессиядан кийин көптөгөн мамлекеттер жарандык калкты, сиздердин өлкөңүздөрдүн инфраструктурасын массалык бомбалоону айыпташты. Кыргызстан бейтараптуулук позициясын кабыл алып туруп алды. Кыргыз элитасы Украинанын эгемендигин жана аймактык бүтүндүгүн колдоого кызыкдар деп ойлойсузбу же жокпу?

- Айтайын дегеним, Украина менен Кыргызстандын ортосунда 1996-жылы Достук жана кызматташтык келишимине кол коюлган. Анда: "бийик тараптардын ар бири экинчи тарапка каршы багытталган ар кандай аракеттерди колдоодон баш тартат жана экинчи бийик тараптын территориясы агрессия же башка зордук-зомбулук аракеттерди жасоо максатында колдонулушуна жол бербейт" деген 4-берене бар. Бул эки тараптуу документке ылайык, Кыргызстан Россиянын агрессиясын колдоодон алыс болуп, бейтарап позициядан Украинанын аймактык бүтүндүгүн БУУнун Уставына ылайык колдоого өтүшү керек.

Кыргыз коому тууралуу айта турган болсок, бизде карапайым кыргызстандыктар Украинаны колдогон мисалдар көп. Өлкөнүн тургундары дайыма украиналыктарга гуманитардык жардам көрсөтүүдө. Биздин өлкөгө гуманитардык жардамдын 31 партиясы, анын ичинде кийим-кече, уктоочу баштыктар, дары-дармектер, тамак-аш жана башкалар жөнөтүлгөн. Бул достуктун чыныгы көрүнүшү.

- Украинадан Кыргызстанга өнөр жай товарлардын, дары-дармек, кондитердик жана башка товарлардын келиши азайдыбы? Тескерисинче. Учурда Украина менен Кыргызстандын ортосундагы товар жүгүртүү жалпысынан кандай деңгээлде болуп жатат?

- Согуш эч качан сооданы өнүктүрүүгө түрткү болгон эмес, 2022-жылы товар жүгүртүү дээрлик жарымына кыскарган. Буга чейин 2019-2021-жылдар аралыгында Украина менен Кыргызстандын ортосундагы товар жүгүртүү COVID пандемиясына карабастан тынымсыз өсүп турган. Бул мезгилде эки тараптуу сооданын көлөмү эки эсеге көбөйдү –2019-жылы 28-миллион АКШ долларынан 2021-жылдын жыйынтыгы боюнча 57,5 миллион АКШ долларына чейин өскөн.

Украина Борбордук Азияны экономикалык кызматташтык үчүн келечеги кең аймак катары тааныйт. Украина товарларды сатууга гана эмес, украин технологияларын экспорттоого да кызыкдар. Украинанын технологиясы – айыл чарба продукциясын кайра иштетүүдөн санарипке чейин – эң жогорку европалык стандарттарга жооп берет – анткени, белгилүү болгондой, 2022-жылдын июнь айынан бери Украина Евробиримдикке талапкер болуп саналат.

Сиздердин экономика, айыл чарба, өнөр жайыңыздар эң заманбап эл аралык стандарттарга ылайык өнүгүшү үчүн биз Кыргызстан менен биздин технологияларды бөлүшүүгө даярбыз. Бул Кыргызстандын экономикалык өнүгүүсүн олуттуу тездетиши мүмкүн, ал эми биздин өнөктөш канчалык ийгиликтүү өнүксө, биздин экономикалык кызматташтык ошончолук ийгиликтүү болот.

- Украина Кыргызстанга энергетика тармагын өнүктүрүүгө жардам бере алабы? Атап айтканда, ГЭСтерди курууда жана модернизациялоодо. Чакан атомдук станцияларды чогуу куруу мүмкүнбү?

- Украина дүйнөдөгү энергетикалык жабдууларды өндүрүүчүлөрдүн алдыңкыларынын бири болуп саналат. Атап айтканда, ЖЭБ, ГЭС, атомдук электр станциялары үчүн турбиналар. Бул жабдуулар Кыргызстанда көп сандагы тоо дарыяларында ийгиликтүү иштей алат. Чакан электр станциялары бизнести өнүктүрүүдө жана мал чарба жана айыл чарба ишканалары үчүн арзан электр энергиясын өндүрүүдө абдан эффективдүү.

Тилекке каршы, азыр биз өзүбүздүн энерготутумду сактап калууга аргасызбыз. Бир жылдан ашык убакыттан бери Россия жырткычтык ракеталык чабуулдар менен биздин жарандык инфраструктурабызды, атап айтканда, энергетиканы талкалап жатат. Орус баскынчылары Европадагы эң чоң Запорожск АЭсин басып алышты жана бизди жана бүт Европаны ядролук террордук акт менен коркутушууда.

Ошого карабастан, украиналык адистер АКШ менен биргеликте ядролук энергияны трансформациялоонун жана пайдалануунун эң заманбап ыкмаларына, атап айтканда, толугу менен коопсуз ядролук муздак синтез технологияларына өтүп жатышат.

- Бүгүнкү күндө Украинада жашаган жана иштеген кыргызстандыктар аз эмес. Алардын айрымдары Украинаны коргоо үчүн курал алышкан. Бизде аларга башка бирөөнүн аймагында согуш аракеттерине катышуу фактысы боюнча кылмыш иши козголуп жатат. Украинада орус аскерлери үчүн салгылашып жатып көптөгөн кыргызстандыктар каза болгон. Украина Киевди коргогон кыргызстандыктарга саясий башпаанек береби?

- Жакында эле журналист Адил Турдукулов Украинага барып, Украинада жашаган Борбор Азиялыктар тууралуу тасма тартты. Ооба, Украинада курал алып, аны орус баскынчыларынан коргогон Борбор Азиялыктар бар. Бирок, бул адамдардын баары Украинанын жарандары жана эч кандай юридикалык куугунтук коркунучу негизинен жок. Тескерисинче - менин билишимче, Кыргызстанда Украинанын аймагында орусиялык оккупациялык аскерлердин катарында согушкан кыргыз жараны 9 жылга эркинен ажыратылган.

- Кыргызстандагы украиналыктардын диаспорасы өзүн кандай сезип жатат?

- Көптөгөн украиналыктар Кыргызстанга экинчи дүйнөлүк согушка чейин жана андан кийин да көчүрүлгөн. Азыр алардын балдары жана неберелери ушул жерде жашашат. Алардын көпчүлүгү кыргыз коомуна аралашып кирип, андан татыктуу орун алышкан. Бул дарыгерлер, инженерлер, мугалимдер, окумуштуулар. Менин тажрыйбам көрсөткөндөй, кыргыз коому толеранттуу, башка көптөгөн өлкөлөргө үлгү боло алат.

- Согуштан кийинки Европадагы абал кандай болот деп ойлойсуз? Аналитиктердин айтымында, Украина Евробиримдиктин мүчөсү жана аймактагы таасирдүү оюнчулардын бири болот. Украина Борбор Азия үчүн Европага көпүрө боло алабы?

Украина учурда Евробиримдикке талапкер, ал эми НАТОнун Вильнюстагы акыркы саммити Украина сөзсүз жакын арада альянска мүчө болорун ырастады. Европа жана бүткүл цивилизациялуу дүйнө Украинын эркиндиги жана көз карандысыздыгы үчүн күрөштөгү ийгилигине ишенишет.

Украина бүт дүйнөгө өз эркиндиги үчүн күрөшүү керектигин, ага кол салганды кантип жеңүү керектигин көрсөтүп келет. Украина - улуу тарыхы жана маданияты бар европалык мамлекет, албетте Украина Борбордук Азия өлкөлөрү менен Европанын ортосундагы экономикалык, маданий жана логистикалык коммуникатору болууда.

- Кытай, Орусия жана Иран ортосунда жаңы биримдиктин түзүлүшүнө көз карашыңыз кандай?

- Россия буга чейин тоталитардык пастыкка түшүп калган. Адамзат тарыхы автократиялык союздардай же тоталитардык тутумдардай эле империялар да ыдырап баратканын ачык көрсөтүп турат.

Тескерисинче - демократия туруктуу, анткени ал эркиндик принциптерине негизделген – инсандын эркиндигин урматтоо, сөз эркиндиги, абийир эркиндиги. Демократиянын негизинде коомдун чечимдерди кабыл алууга катышуу принциби жатат, шайлоо аркылуу башкаруу укугун мамлекетке өткөрүп берген коом.

Эркин коомдо гана адам өзүн ийгиликтүү ишке ашыра алат, ошондуктан демократиялык өлкөлөр дүйнөгө экономикалык, социалдык, маданий өнүгүүдө жана жашоонун жогорку сапатында ийгиликтин үлгүлөрүн көрсөтүшөт.

Автократиялар, тоталитардык системалар - цивилизациянын туюк жолу.

- Кыргызстандыктар менен украиналыктар эркиндикке умтулууда бири бирине окшош. Бекеринен бизде майдандар дайыма болуп турган жок. Сиздин оюңуз боюнча, биздин мамилебиздин келечеги кандай болот?

- Украинада жалпысынан Чоң Азия жана өзгөчө Борбор Азия менен мамиле түзүү стратегиясы иштелип чыкты. Биз Борбордук Азияны кызматташтыктын келечектүү региону катары карайбыз, анткени региондун өлкөлөрү тарыхый жана геосаясий жактан "чоң" Чыгыш менен "чоң" Батыштын коммуникатору болуп саналат.

Украина сөзсүз бардык аймактарын бошотот, ал эми Россия стратегиялык жактан утулуп калды. Бул ишеним украин эли толук жеңишке жеткенге чейин өз эркиндиги үчүн күрөшүүгө даяр экендигине негизделген. Киев Русу доорунан бери бизде демократия болгон, бизде Московиадагыдай эч качан падышалар жана тирандар болгон эмес.

Киев Русунда княздарды вечеде эл тандаган, Запорож Сечидеги гетмандарды да түз шайлоодо тандашкан.

Тоталитардык Россия эч качан бүткүл эркин дүйнө колдогон демократиялык эркин Украинаны жеңе албайт.

Today.kg – https://today.kg/news/811499/?utm_source=last&hl=ru